نگاهي به فيلمنامه «ديشب بابا تو ديدم آيدا»
نگاهي به فيلمنامه «ديشب بابا تو ديدم آيدا»
نگاهي به فيلمنامه «ديشب بابا تو ديدم آيدا»
نويسنده: منوچهر اكبرلو
1- گفته مي شود كه ديشب باباتو ديدم آيدا بخشي از سه گانه صدرعاملي درباره نوجوانان است. اما اين كه در سه ساخته يك فيلم ساز، شخصيت هاي محوري هم سني وجود داشته باشند، هيچ گاه به تريلوژي تعبير نمي شود. چون در آن صورت به آثار بسيار از فيلم سازانمان مي توان سه گانه، چهارگانه و بيشتر اطلاق كرد. مثلا مي شود بيش از ده فيلم كيميايي را با مشابهت هاي مضموني و شخصيتي مثلا «ده گانه كيميايي» خواند. از سويي سه گانه بودن به تنهايي هيچ مزيت يا نقصاني براي يك فيلم ندارد. خلاصه آن كه استفاده از اين تركيب تريلوژي (با تعريف مشخصي كه در درام دارد) در اين جا صداقي ندارد و بيشتر يك عبارت از سر عادت ما نويسندگان است!
2- اين كه شخصيت اصلي ما در جست و جوي چيزي يك سفر را آغاز مي كند و در نهايت قرار است به دركي برسد؛ هر سال چند سهميه در توليدات سينمايي ما دارد. (يك مرور بر فيلم هاي امسال داشته باشيد. تعداد قابل توجهي را مي توانيد فهرست كنيد.) اين سفر، يك موقعيت دراماتيك رايج است. بسياري از آثار شخص ادبيات و سينما هم از اين موفقيت بهره گرفته اند. تفاوت آنها هم در اين است كه شخصيت اصلي چقدر باور پذير، تدريجي و منطقي متحول شده است.(معمولا هم عبارت سفر اوديسه وار نام برده مي شود.) حالا در ديشب باباتو ديدم آيدا، آيدا قرار است چنين كند. اما سير دگرگوني و بلوغ او نموداري صحيح ندارد. توضيح آن كه، طبق قواعد رايج براي اين سفر اوديسه وار در آغاز بايد حالت آرامش وجود داشته باشد. اين آرامش نه به معناي آرامي شرايط موجود، بلكه به سبب ناآگاهي و نبود درك لازم براي شناخت شخصيت از موقعيتي است كه داستان در آن روايت مي شود. پس از آگاهي شخصيت اصلي از اين كه گويا اوضاع آن چنان فكر مي كرده عادي و آرام نيست، سفر آغاز مي شود. شخصيت اصلي آرامش ابتدايي را از كف مي دهد و در ناملايمات گرفتار مي شود. انتهاي كار نيز رسيدن به دركي جديد از دنياي پيرامون خود است. اين درك جديد هميشه در سطحي فراتر از شناخت شخصيت در آغاز روايت قرار دارد.
توجه به اين نكته حائز اهميت است كه تحول انتهايي شخصيت اصلي در رسيدن به درك، در مرحله اي بالاتر است. الزامي به بهبود شرايط زيست وي نيست و حتي مي تواند با مرگ او، روايت پايان پذيرد. اكنون به ديشت باباتو ديدم آيدا باز مي گرديم. سفر از آنجا آغاز مي شود كه آيدا مي خواهد دريابد دوستش ساناز، چه زني را با پدرش ديده است. او سفرش را از شمال شهر آغاز مي كند و به مناطق جنوبي شهر حركت مي كند. شايد بشود اين را چنين تعبير كرد كه از رفاه و آرامش نخستين به بطن ناملايمات افكنده مي شود. او از محدوده بسته شهرك مرفه خود وارد اجتماع خشمگين مي شود. يعني وارد زندگي مي شود و درمي يابد كه زندگي جدي، بي رحم و نابودگر است. همين يعني آن كه وي دارد دائما امتحان پس مي دهد. (بنابراين نيازي به تكرار آن صحنه هاي امتحان نيست. آن صحنه هايي كه يكسان اجرا شده اند. درست است كه در هر بار احوالات آنها متفاوت شده است، اما اين توجيه خوبي براي تكرار صحنه امتحان نيست.)
3- در شناسنامه فيلم، در بخش فيلمنامه، با نام هاي زيادي رو به رو مي شويم و البته اين، به معناي نوشتن يك فيلمنامه گروهي نيست. حتي به معناي آن نيست كه عناصر فيلمنامه مانند گفت و گوها يا طنز، توسط باتجربه هاي آن بخش ها نوشته شده. خير! فيلمنامه نهايي بيانگر آن است كه قصه بارها دست به دست شده است و سليقه هاي مختلف بخش هاي مختلف را (و نه كليت فيلمنامه را) تغيير داده است. به عنوان مثال مي شود در بخش هايي كه فيلمنامه آشكارا از قصه گويي كلاسيك مي گريزد، تأثير نگاه كيارستمي را يافت. يا آنجا كه وجوه اجتماعي داستان پر رنگ مي شود، تمايلات خود صدرعاملي و همين طور سلايق ديگر را ديد. (اين بازنويسي هاي مستقل و شخصي است كه به آشفتگي فيلمنامه هاي ما مي افزايد.)
ضد قصه بودن مثلا به آن معناست كه داستان از معشوقه پدر عامدانه عبور مي كند. به عبارتي فيلم اصلي (مطابق خواست سينماي قصه گو) رسيدن به آن زن، شناخت او و تكميل شدن آشنايي مخاطب با ضلع سوم مثلث عشقي است. اما مطابق خواست سينماي ضد قصه، داستان در مسيري متفاوت حركت مي كند. داستان فقط همراه آيداست و در حساس ترين زمان (رو در رويي آيدا و زن) اجازه نمي دهد به دنبال آشنايي حذف يكي از سه ضلع مثلث باشيم. فيلمنامه همراه آيدا از سه ضلع فاصله مي گيرد. هيچ ضلعي را حذف نمي كند. ادامه راه را هم رها مي كند. اما از سوي ديگر، فيلمنامه در بخش هايي ديگر وامدار سينماي قصه گوست.
داستان با تعليق شروع مي شود. داستان مي كوشد تماشاگر را در تب و تاب نگه دارد كه آن زن كيست. صرف حضور يك زن غريبه در يك زندگي به ظاهر خوشبخت و مرفه، به اندازه كافي هيجان و آنتريك ايجاد مي كند. فيلمنامه، اين تمهيد هميشه جذاب را رها نمي كند و زمان زيادي از داستان به اين تعقيب و جست و جوي مي گذرد. اما در پايان، اين داستان كلاسيك به پاياني، «مدرن» مي رسد. (واژه «مدرن» را براي ادبيات روز آوردم. و گرنه پايان مدرن در ادامه داستاني با ساختار مدرن، با تعريف هاي خود و بايد و نبايدهايش است.)
حال آن كه در ادبيات داستاني و نيز سينمايي ما تمامي ناتواني هاي فيلمنامه نويس براي پايان بردن موقعيت، براي تكميل نمودار اوج و فرود داستاني و براي بناي يك ساختار منسجم از ابتدا تا انتهاي داستان، با قرار دادن يك پايان باز پوشانده مي شود. سپردن پايان يا ادامه سرنوشت و موقعيت شخصيت اصلي به تخيل مخاطب يا بيان اين كه هر گونه ادامه اي را مي شود انتظار داشت و مخاطب هر چه پنداشت مي تواند همان هم صحيح باشد، تمهيدي است براي پنهان ساختن كاستي هاي فيلمنامه، در جايي كه بايد در سكانسي تأثيرگذار با حركت، گفت و گو، نگاه يا هر ابزار سينمايي ديگري، بلوغ شخصيت اصلي را شاهد باشيم.
اما آيا با اين كه آيدا در ذهنش هر سه را مي كشد و مي نشيند و كيكش را مي خورد، نشانه بلوغ است؟ آيا درك در سطحي بالاتر اين است كه كنار بيايد؟ خودش را به نديدن و نشنيدن بزند و اثبات كننده اين نظر باشد كه آگاهي، رنج مي آورد، پس بايد از شناخت گريخت؟ اين شخصيت منفعل، محافظه كار و گريزان از واقعيت، به كدام بلوغ رسيده است؟
4- براي فيلمنامه، كاويدن درون آيدا حائز اهميت است. در مقابل، اصلا مهم نيست كه بيرون چه خبر است. حتي آن زن معشوقه هم مهم نيست. اما چه چيز سبب مي شود كه آيدا در انتها به آرامش برسد؟ نگران است که مانند ساناز، با فروپاشي خانواده روبه رو شود؟ اما ساناز با وضعيت كنوني كنار آمده و به راحتي مي تواند گليمش را از آب بيرون بكشد. آيا آيدا در انتها به سانازي ديگر تبديل شده است؟ اين كه كيك خودش را بخورد و وضع را از آن چه هست خراب تر نكند، يعني آن همه تلاش براي توجه به ظاهر مادر و ناسازگاري با پدر، راه به جايي نمي برد؟ چرا هيچ گاه نمي كوشد با پدر، رو در رو سخن بگويد؟ او كه در جاي جاي داستان مي كوشد تا به شناخت روحيات مردان دست يابد، چرا مي بُرَد؟! اين همه، شخصيت آيدا را از باورپذيري دور مي سازد. در حالي كه نقش مكمل داستان يعني ساناز، قابل باورتر است. (همان گونه كه تداعي و ترانه چنين بودند.) در نتيجه مخاطب قادر به قبول حركت انتهايي آيدا نيست. و آگاهانه يا در ضمير خود به صورت ناخود آگاه در مي يابد كه فيلمنامه قادر به بار نشستن نيست.
5- گرچه توجه به دنياي درون آيدا، براي مخاطب اين نكته را قابل درك مي سازد كه چرا در جزئيات و روابط آدم هاي ديگر اجتماع بيرون تأكيد نمي شود. اما نمي توان هر پرسشي را به اين بهانه بي پاسخ گذاشت. اين كه دليل تمايل پدر براي رفتن به سوي زن جديد چيست؟ آيا هوس ران است؟ اين كه زن دوم، خانم ميانسالي است كه در جنوب شهر خياطي مي كند، نشان مي دهد كه نمي تواند گزينه مناسبي براي يك مرد هوس ران باشد؟ گزينه هاي ديگر از جمله اين كه زني است محتاج حمايت يا ... جملگي در يك نقطه مشترك اند؛ اين كه فيلمنامه در هر حال هيچ گزينه اي را تأييد نمي كند.
با اين حال چرا تأكيد مي شود ساناز همواره دير سر جلسه امتحان حاضر مي شود؟ او وضعيت آشفته اي ندارد كه تمركز را از او بگيرد. (آيدا گزينه بهتري براي دير آمدن است.) يا رفت و آمدهاي آن پسر اسكيت سوار چرا رها مي شود؟ و چرا در ابتدا و نيز انتهاي داستان هيچ پاسخي از سوي آيدا نمي يابد؟ در حالي كه در هر دو موقعيت، توجه آيدا به وي قابل پذيرش است؛ در آغاز كه مانند ديگر جوانان سرخوشانه مي گذراند و در انتها كه با نگراني هايش كنار آمده است.
6- و يك نكته ديگر: ديشت باباتو ديدم آيدا فيلمي درباره نوجوانان است. اما براي آنها نيست. بر آن نيستم كه بگويم طرح چنين مسئله اي (رابطه پدر با زن غريبه) براي نوجوانان بدآموزي دارد. استدلالم بر اين امر مبتني بر اين است كه اگر قرار است داستان بر مخاطبي تأثير بگذارد، در نهايت آن مخاطب، نوجوانان نيستند. جايزه دادن هاي جشنواره كودك و نوجوان اصفهان به اين فيلم را هم مي شود در كنار نبود فيلم براي نوجوان، از شوخي هاي رايج در سينماي ما تلقي كرد. شايد لازم باشد در اين زمينه، ما هم كناري بنشينيم و كيك خودمان را بخوريم.
رئاليسم روز
نويسنده: اميد بي نياز
دستمايه هاي نوشتاري فيلمنامه ديشب باباتو ديدم آيدا از مضاميني مانند خرده فرهنگ طبقات عام، روزمرگي هميشگي، انتخاب فرديت به جاي نماد خانواده، دغدغه هاي ذهني بحث انگيز و ... شكل مي يابد. اما بعضي از مضامين مذكور نيز به طور كامل پرداخت نشده اند. مثلا براي فرو غلتيدن پدر آيدا در دام يك فرديت خودخواهانه، بايد پيش زمينه هاي عميق تري از تيپ اجتماعي او براي ما آشكار شود. آيا رفتار متفاوت او كه محوريت داستان و اساس دغدغه هاي ذهني آيدا را شكل مي دهد، ناشي از نوع خرده فرهنگ است يا اسارت در روزمرگي همگاني دوران ما؟ بي شك تأثير عوامل محيطي، جبري، روان شناختي و ... بنياد كنش و واكنش فرد را در هر داستاني شكل مي دهد. اما اين عوامل در فيلمنامه ديشب باباتو ديدم آيدا بسيار كمرنگ و ضعيف است. پدر آيدا با اين كه تحصيلات آكادميك دارد، اما شخصيتش تنها در حد يك لوله كش ساده و معمولي است. پس تحصيلات آكادميك در حاشيه قرار مي گيرد و روابط او به عنوان يك آدم عامي تعريف مي شود. يعني رابطه اي كه او در خارج از نهاد خانواده دارد، در مقوله نوعي لمپنيسم قرار مي گيرد. در نيتجه، مسئله او از قلمرو دل و گرايش هاي قلبي انسان ها خارج مي شود، چرا كه در پشت رابطه او، روحيات انساني حضور ندارد و در ساده ترين كلام، او عاشق نيست. شايد اگر در اين متن چنين بعدي به شخصيت پدر آيدا افزوده مي شد، ترحم مخاطب را به سوي شخصيت او برمي انگيخت. البته در هيچ گونه قضاوت ارزشي اي مد نظر نيست. يك شخصيت داستاني با تمام ابعاد مثبت و منفي اش نام انسان را با خود يدك مي كشد. به تعبيري، عاشق يا لمپن در ذات قصه طبق ساختار ارزشي سياه و سفيد يا خوب و بد تعريف نمي شوند. اما مهم ترين انتقاد به شخصيت پدر آيدا در فيلمنامه، به پرداخت نويسنده بر مي گردد. چرا كه پدر آيدا حتي يك لمپن عميق نيست. از سوي ديگر، آدم هاي اين فيلمنامه نيز با پيش داوري نويسنده رو به رو شده اند. مثلا مادر آيدا بدون تأثير از عوامل گوناگون پيرامون، به سرنوشتي راكد و ايستا محكوم است. گويي او در اين اثر تنها ميراث داري است كه مفهوم «زن پستونشين» ايران را بر دوش مي كشد. او زني افسرده،غمگين و سرد به نظر مي رسد. گويي تنها دغدغه او،كارهاي روزانه منزل يا به قول آيدا، حل كردن جدول است. به راستي چرا؟ مگر او مانند شوهرش تحصيلات آكادميك ندارد؟ بي شك قرار نيست كه با هر زن باسوادي در ميان سيستم اداري، كار، دغدغه هاي شهرنشيني و ... باشد، اما آيا يك زن باسواد مانند مادر آيدا، تنها بايد به پوست كندن بادمجان بپردازد؟ يا بنابر تأثير عوامل و محيط قبلي(دانشگاه- جامعه) به ساعاتي مطالعه كتاب و مجله، يا ديدن فيلم و ... نيازمند است.
شايد در ميان تمام آدم هاي
اثر، آيدا محوريت بيشتري دارد. اما شخصيت او نيز تا حدود زيادي بحث انگيز است و دغدغه ذهني او اغراق آميز به چشم مي خورد. چرا كه اگر شخصيتي هم سن و سال او را در مورد كاوش قرار دهيم، تأثير عوامل درون فردي بر او بيشتر از عوامل برون فردي است. اين روزها بچه هاي هم سن و سال آيدا به حدي در دنياي خود غرق شده اند كه گويي رفتارهاي پنهاني آدم هاي بزرگ را نمي بينند. اگر چنين رفتارهايي را نيز ببينند، با مكانيسم عاطفي بسيار غليظي از جانب آدم هاي بزرگ رو به رو مي شوند و رفتار آنها را بهانه اي توجيه مي كنند. از سوي ديگر، گويي بعد روان شناختي متن نيز مدنظر نويسنده است. زوايايي از شخصيت آيدا، بنابر عامل الكتراي فرويد شكل يافته است. يعني وابستگي عاطفي دختر به پدر تا حدي شدت دارد كه به هر نوع رفتار پدر با ديگران حساس است.البته نگريستن به شخصيت آيدا از چنين زاويه اي نيز، دقيق به نظر نمي رسد، چرا كه رابطه او با پدر دقيقا از الگوي رفتاري نسلي پيروي مي كند كه مفهوم «آويزان بودن» را پشت سر نهاده است.
با اين حال، ديشب باباتو ديدم آيدا در يك ژانر نگارشي متفاوت جاي مي گيرد. شايد هم با ساختن اصطلاحاتي مانند «رئاليسم روز»، «رئاليسم خياباني» و ... تعريفي دقيق از اين ژانر ارائه دهيم. حتي مي توانيم با ساده ترين عناصر، مؤلفه هاي ساختاري چنين سبكي را مشخص كنيم. مثلا آدم هايي كه از جنس زمانه هستند، از آنها رفتارهايي سر مي زند كه تنها به روزگار ما ربط دارد، روابط آنها در ساختارهاي فرهنگي و اجتماعي ما به تعاريف نو نياز دارد، يا نوعي فرديت نسبي در اين آدم ها به وجود آمده است. با چنين برداشتي از فيلمنامه ديشب باباتو ديدم آيدا به ارتباط عميق تري خواهيم رسيد، هر چند اين فيلمنامه پخته نيست و به عمق بيشتري نياز دارد. چرا كه اثر در حد يك تجربه شنيداري است، يعني فيلم به همان اندازه بر ما تأثير مي گذارد، كه كسي چنين داستاني (ارتباط فردي پدر آيدا) را به طور لفظي و شفاهي براي ما تعريف كند.
منبع:نشريه علوم و معارف قرآن کريم، شماره 5.
2- اين كه شخصيت اصلي ما در جست و جوي چيزي يك سفر را آغاز مي كند و در نهايت قرار است به دركي برسد؛ هر سال چند سهميه در توليدات سينمايي ما دارد. (يك مرور بر فيلم هاي امسال داشته باشيد. تعداد قابل توجهي را مي توانيد فهرست كنيد.) اين سفر، يك موقعيت دراماتيك رايج است. بسياري از آثار شخص ادبيات و سينما هم از اين موفقيت بهره گرفته اند. تفاوت آنها هم در اين است كه شخصيت اصلي چقدر باور پذير، تدريجي و منطقي متحول شده است.(معمولا هم عبارت سفر اوديسه وار نام برده مي شود.) حالا در ديشب باباتو ديدم آيدا، آيدا قرار است چنين كند. اما سير دگرگوني و بلوغ او نموداري صحيح ندارد. توضيح آن كه، طبق قواعد رايج براي اين سفر اوديسه وار در آغاز بايد حالت آرامش وجود داشته باشد. اين آرامش نه به معناي آرامي شرايط موجود، بلكه به سبب ناآگاهي و نبود درك لازم براي شناخت شخصيت از موقعيتي است كه داستان در آن روايت مي شود. پس از آگاهي شخصيت اصلي از اين كه گويا اوضاع آن چنان فكر مي كرده عادي و آرام نيست، سفر آغاز مي شود. شخصيت اصلي آرامش ابتدايي را از كف مي دهد و در ناملايمات گرفتار مي شود. انتهاي كار نيز رسيدن به دركي جديد از دنياي پيرامون خود است. اين درك جديد هميشه در سطحي فراتر از شناخت شخصيت در آغاز روايت قرار دارد.
توجه به اين نكته حائز اهميت است كه تحول انتهايي شخصيت اصلي در رسيدن به درك، در مرحله اي بالاتر است. الزامي به بهبود شرايط زيست وي نيست و حتي مي تواند با مرگ او، روايت پايان پذيرد. اكنون به ديشت باباتو ديدم آيدا باز مي گرديم. سفر از آنجا آغاز مي شود كه آيدا مي خواهد دريابد دوستش ساناز، چه زني را با پدرش ديده است. او سفرش را از شمال شهر آغاز مي كند و به مناطق جنوبي شهر حركت مي كند. شايد بشود اين را چنين تعبير كرد كه از رفاه و آرامش نخستين به بطن ناملايمات افكنده مي شود. او از محدوده بسته شهرك مرفه خود وارد اجتماع خشمگين مي شود. يعني وارد زندگي مي شود و درمي يابد كه زندگي جدي، بي رحم و نابودگر است. همين يعني آن كه وي دارد دائما امتحان پس مي دهد. (بنابراين نيازي به تكرار آن صحنه هاي امتحان نيست. آن صحنه هايي كه يكسان اجرا شده اند. درست است كه در هر بار احوالات آنها متفاوت شده است، اما اين توجيه خوبي براي تكرار صحنه امتحان نيست.)
3- در شناسنامه فيلم، در بخش فيلمنامه، با نام هاي زيادي رو به رو مي شويم و البته اين، به معناي نوشتن يك فيلمنامه گروهي نيست. حتي به معناي آن نيست كه عناصر فيلمنامه مانند گفت و گوها يا طنز، توسط باتجربه هاي آن بخش ها نوشته شده. خير! فيلمنامه نهايي بيانگر آن است كه قصه بارها دست به دست شده است و سليقه هاي مختلف بخش هاي مختلف را (و نه كليت فيلمنامه را) تغيير داده است. به عنوان مثال مي شود در بخش هايي كه فيلمنامه آشكارا از قصه گويي كلاسيك مي گريزد، تأثير نگاه كيارستمي را يافت. يا آنجا كه وجوه اجتماعي داستان پر رنگ مي شود، تمايلات خود صدرعاملي و همين طور سلايق ديگر را ديد. (اين بازنويسي هاي مستقل و شخصي است كه به آشفتگي فيلمنامه هاي ما مي افزايد.)
ضد قصه بودن مثلا به آن معناست كه داستان از معشوقه پدر عامدانه عبور مي كند. به عبارتي فيلم اصلي (مطابق خواست سينماي قصه گو) رسيدن به آن زن، شناخت او و تكميل شدن آشنايي مخاطب با ضلع سوم مثلث عشقي است. اما مطابق خواست سينماي ضد قصه، داستان در مسيري متفاوت حركت مي كند. داستان فقط همراه آيداست و در حساس ترين زمان (رو در رويي آيدا و زن) اجازه نمي دهد به دنبال آشنايي حذف يكي از سه ضلع مثلث باشيم. فيلمنامه همراه آيدا از سه ضلع فاصله مي گيرد. هيچ ضلعي را حذف نمي كند. ادامه راه را هم رها مي كند. اما از سوي ديگر، فيلمنامه در بخش هايي ديگر وامدار سينماي قصه گوست.
داستان با تعليق شروع مي شود. داستان مي كوشد تماشاگر را در تب و تاب نگه دارد كه آن زن كيست. صرف حضور يك زن غريبه در يك زندگي به ظاهر خوشبخت و مرفه، به اندازه كافي هيجان و آنتريك ايجاد مي كند. فيلمنامه، اين تمهيد هميشه جذاب را رها نمي كند و زمان زيادي از داستان به اين تعقيب و جست و جوي مي گذرد. اما در پايان، اين داستان كلاسيك به پاياني، «مدرن» مي رسد. (واژه «مدرن» را براي ادبيات روز آوردم. و گرنه پايان مدرن در ادامه داستاني با ساختار مدرن، با تعريف هاي خود و بايد و نبايدهايش است.)
حال آن كه در ادبيات داستاني و نيز سينمايي ما تمامي ناتواني هاي فيلمنامه نويس براي پايان بردن موقعيت، براي تكميل نمودار اوج و فرود داستاني و براي بناي يك ساختار منسجم از ابتدا تا انتهاي داستان، با قرار دادن يك پايان باز پوشانده مي شود. سپردن پايان يا ادامه سرنوشت و موقعيت شخصيت اصلي به تخيل مخاطب يا بيان اين كه هر گونه ادامه اي را مي شود انتظار داشت و مخاطب هر چه پنداشت مي تواند همان هم صحيح باشد، تمهيدي است براي پنهان ساختن كاستي هاي فيلمنامه، در جايي كه بايد در سكانسي تأثيرگذار با حركت، گفت و گو، نگاه يا هر ابزار سينمايي ديگري، بلوغ شخصيت اصلي را شاهد باشيم.
اما آيا با اين كه آيدا در ذهنش هر سه را مي كشد و مي نشيند و كيكش را مي خورد، نشانه بلوغ است؟ آيا درك در سطحي بالاتر اين است كه كنار بيايد؟ خودش را به نديدن و نشنيدن بزند و اثبات كننده اين نظر باشد كه آگاهي، رنج مي آورد، پس بايد از شناخت گريخت؟ اين شخصيت منفعل، محافظه كار و گريزان از واقعيت، به كدام بلوغ رسيده است؟
4- براي فيلمنامه، كاويدن درون آيدا حائز اهميت است. در مقابل، اصلا مهم نيست كه بيرون چه خبر است. حتي آن زن معشوقه هم مهم نيست. اما چه چيز سبب مي شود كه آيدا در انتها به آرامش برسد؟ نگران است که مانند ساناز، با فروپاشي خانواده روبه رو شود؟ اما ساناز با وضعيت كنوني كنار آمده و به راحتي مي تواند گليمش را از آب بيرون بكشد. آيا آيدا در انتها به سانازي ديگر تبديل شده است؟ اين كه كيك خودش را بخورد و وضع را از آن چه هست خراب تر نكند، يعني آن همه تلاش براي توجه به ظاهر مادر و ناسازگاري با پدر، راه به جايي نمي برد؟ چرا هيچ گاه نمي كوشد با پدر، رو در رو سخن بگويد؟ او كه در جاي جاي داستان مي كوشد تا به شناخت روحيات مردان دست يابد، چرا مي بُرَد؟! اين همه، شخصيت آيدا را از باورپذيري دور مي سازد. در حالي كه نقش مكمل داستان يعني ساناز، قابل باورتر است. (همان گونه كه تداعي و ترانه چنين بودند.) در نتيجه مخاطب قادر به قبول حركت انتهايي آيدا نيست. و آگاهانه يا در ضمير خود به صورت ناخود آگاه در مي يابد كه فيلمنامه قادر به بار نشستن نيست.
5- گرچه توجه به دنياي درون آيدا، براي مخاطب اين نكته را قابل درك مي سازد كه چرا در جزئيات و روابط آدم هاي ديگر اجتماع بيرون تأكيد نمي شود. اما نمي توان هر پرسشي را به اين بهانه بي پاسخ گذاشت. اين كه دليل تمايل پدر براي رفتن به سوي زن جديد چيست؟ آيا هوس ران است؟ اين كه زن دوم، خانم ميانسالي است كه در جنوب شهر خياطي مي كند، نشان مي دهد كه نمي تواند گزينه مناسبي براي يك مرد هوس ران باشد؟ گزينه هاي ديگر از جمله اين كه زني است محتاج حمايت يا ... جملگي در يك نقطه مشترك اند؛ اين كه فيلمنامه در هر حال هيچ گزينه اي را تأييد نمي كند.
با اين حال چرا تأكيد مي شود ساناز همواره دير سر جلسه امتحان حاضر مي شود؟ او وضعيت آشفته اي ندارد كه تمركز را از او بگيرد. (آيدا گزينه بهتري براي دير آمدن است.) يا رفت و آمدهاي آن پسر اسكيت سوار چرا رها مي شود؟ و چرا در ابتدا و نيز انتهاي داستان هيچ پاسخي از سوي آيدا نمي يابد؟ در حالي كه در هر دو موقعيت، توجه آيدا به وي قابل پذيرش است؛ در آغاز كه مانند ديگر جوانان سرخوشانه مي گذراند و در انتها كه با نگراني هايش كنار آمده است.
6- و يك نكته ديگر: ديشت باباتو ديدم آيدا فيلمي درباره نوجوانان است. اما براي آنها نيست. بر آن نيستم كه بگويم طرح چنين مسئله اي (رابطه پدر با زن غريبه) براي نوجوانان بدآموزي دارد. استدلالم بر اين امر مبتني بر اين است كه اگر قرار است داستان بر مخاطبي تأثير بگذارد، در نهايت آن مخاطب، نوجوانان نيستند. جايزه دادن هاي جشنواره كودك و نوجوان اصفهان به اين فيلم را هم مي شود در كنار نبود فيلم براي نوجوان، از شوخي هاي رايج در سينماي ما تلقي كرد. شايد لازم باشد در اين زمينه، ما هم كناري بنشينيم و كيك خودمان را بخوريم.
رئاليسم روز
نويسنده: اميد بي نياز
دستمايه هاي نوشتاري فيلمنامه ديشب باباتو ديدم آيدا از مضاميني مانند خرده فرهنگ طبقات عام، روزمرگي هميشگي، انتخاب فرديت به جاي نماد خانواده، دغدغه هاي ذهني بحث انگيز و ... شكل مي يابد. اما بعضي از مضامين مذكور نيز به طور كامل پرداخت نشده اند. مثلا براي فرو غلتيدن پدر آيدا در دام يك فرديت خودخواهانه، بايد پيش زمينه هاي عميق تري از تيپ اجتماعي او براي ما آشكار شود. آيا رفتار متفاوت او كه محوريت داستان و اساس دغدغه هاي ذهني آيدا را شكل مي دهد، ناشي از نوع خرده فرهنگ است يا اسارت در روزمرگي همگاني دوران ما؟ بي شك تأثير عوامل محيطي، جبري، روان شناختي و ... بنياد كنش و واكنش فرد را در هر داستاني شكل مي دهد. اما اين عوامل در فيلمنامه ديشب باباتو ديدم آيدا بسيار كمرنگ و ضعيف است. پدر آيدا با اين كه تحصيلات آكادميك دارد، اما شخصيتش تنها در حد يك لوله كش ساده و معمولي است. پس تحصيلات آكادميك در حاشيه قرار مي گيرد و روابط او به عنوان يك آدم عامي تعريف مي شود. يعني رابطه اي كه او در خارج از نهاد خانواده دارد، در مقوله نوعي لمپنيسم قرار مي گيرد. در نيتجه، مسئله او از قلمرو دل و گرايش هاي قلبي انسان ها خارج مي شود، چرا كه در پشت رابطه او، روحيات انساني حضور ندارد و در ساده ترين كلام، او عاشق نيست. شايد اگر در اين متن چنين بعدي به شخصيت پدر آيدا افزوده مي شد، ترحم مخاطب را به سوي شخصيت او برمي انگيخت. البته در هيچ گونه قضاوت ارزشي اي مد نظر نيست. يك شخصيت داستاني با تمام ابعاد مثبت و منفي اش نام انسان را با خود يدك مي كشد. به تعبيري، عاشق يا لمپن در ذات قصه طبق ساختار ارزشي سياه و سفيد يا خوب و بد تعريف نمي شوند. اما مهم ترين انتقاد به شخصيت پدر آيدا در فيلمنامه، به پرداخت نويسنده بر مي گردد. چرا كه پدر آيدا حتي يك لمپن عميق نيست. از سوي ديگر، آدم هاي اين فيلمنامه نيز با پيش داوري نويسنده رو به رو شده اند. مثلا مادر آيدا بدون تأثير از عوامل گوناگون پيرامون، به سرنوشتي راكد و ايستا محكوم است. گويي او در اين اثر تنها ميراث داري است كه مفهوم «زن پستونشين» ايران را بر دوش مي كشد. او زني افسرده،غمگين و سرد به نظر مي رسد. گويي تنها دغدغه او،كارهاي روزانه منزل يا به قول آيدا، حل كردن جدول است. به راستي چرا؟ مگر او مانند شوهرش تحصيلات آكادميك ندارد؟ بي شك قرار نيست كه با هر زن باسوادي در ميان سيستم اداري، كار، دغدغه هاي شهرنشيني و ... باشد، اما آيا يك زن باسواد مانند مادر آيدا، تنها بايد به پوست كندن بادمجان بپردازد؟ يا بنابر تأثير عوامل و محيط قبلي(دانشگاه- جامعه) به ساعاتي مطالعه كتاب و مجله، يا ديدن فيلم و ... نيازمند است.
شايد در ميان تمام آدم هاي
اثر، آيدا محوريت بيشتري دارد. اما شخصيت او نيز تا حدود زيادي بحث انگيز است و دغدغه ذهني او اغراق آميز به چشم مي خورد. چرا كه اگر شخصيتي هم سن و سال او را در مورد كاوش قرار دهيم، تأثير عوامل درون فردي بر او بيشتر از عوامل برون فردي است. اين روزها بچه هاي هم سن و سال آيدا به حدي در دنياي خود غرق شده اند كه گويي رفتارهاي پنهاني آدم هاي بزرگ را نمي بينند. اگر چنين رفتارهايي را نيز ببينند، با مكانيسم عاطفي بسيار غليظي از جانب آدم هاي بزرگ رو به رو مي شوند و رفتار آنها را بهانه اي توجيه مي كنند. از سوي ديگر، گويي بعد روان شناختي متن نيز مدنظر نويسنده است. زوايايي از شخصيت آيدا، بنابر عامل الكتراي فرويد شكل يافته است. يعني وابستگي عاطفي دختر به پدر تا حدي شدت دارد كه به هر نوع رفتار پدر با ديگران حساس است.البته نگريستن به شخصيت آيدا از چنين زاويه اي نيز، دقيق به نظر نمي رسد، چرا كه رابطه او با پدر دقيقا از الگوي رفتاري نسلي پيروي مي كند كه مفهوم «آويزان بودن» را پشت سر نهاده است.
با اين حال، ديشب باباتو ديدم آيدا در يك ژانر نگارشي متفاوت جاي مي گيرد. شايد هم با ساختن اصطلاحاتي مانند «رئاليسم روز»، «رئاليسم خياباني» و ... تعريفي دقيق از اين ژانر ارائه دهيم. حتي مي توانيم با ساده ترين عناصر، مؤلفه هاي ساختاري چنين سبكي را مشخص كنيم. مثلا آدم هايي كه از جنس زمانه هستند، از آنها رفتارهايي سر مي زند كه تنها به روزگار ما ربط دارد، روابط آنها در ساختارهاي فرهنگي و اجتماعي ما به تعاريف نو نياز دارد، يا نوعي فرديت نسبي در اين آدم ها به وجود آمده است. با چنين برداشتي از فيلمنامه ديشب باباتو ديدم آيدا به ارتباط عميق تري خواهيم رسيد، هر چند اين فيلمنامه پخته نيست و به عمق بيشتري نياز دارد. چرا كه اثر در حد يك تجربه شنيداري است، يعني فيلم به همان اندازه بر ما تأثير مي گذارد، كه كسي چنين داستاني (ارتباط فردي پدر آيدا) را به طور لفظي و شفاهي براي ما تعريف كند.
منبع:نشريه علوم و معارف قرآن کريم، شماره 5.
/ج
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}